Nghiên cứu về lũ và ngập lụt trên lưu vực sông Cầu lần đầu được công bố, làm rõ nguyên nhân và đề xuất giải pháp nâng cao hiệu quả phòng chống thiên tai.
Chiều 23/4, tại Hà Nội, Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia tổ chức hội nghị bàn giao kết quả nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát, đánh giá nguyên nhân lũ lớn, ngập lụt trên hệ thống sông Cầu và đề xuất giải pháp ứng phó, thích ứng”.
Đây được xem là một trong những nghiên cứu quy mô, toàn diện nhất về diễn biến lũ trên lưu vực sông Cầu, sông Thương trong nhiều năm trở lại đây, cung cấp cơ sở khoa học quan trọng phục vụ công tác chỉ đạo, điều hành phòng chống thiên tai.
Tiêu chuẩn thiết kế lũ không còn phù hợp
Theo đại diện Viện Quy hoạch Thủy lợi (Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia) - đơn vị thực hiện nhiệm vụ, báo cáo kết quả nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát, đánh giá nguyên nhân lũ lớn, ngập lụt trên hệ thống sông Cầu và đề xuất giải pháp ứng phó, thích ứng” đã làm rõ bức tranh tổng thể về diễn biến lũ trong giai đoạn gần đây, khi các đợt mưa lớn xuất hiện dày hơn, cường độ mạnh hơn và ngày càng khó dự báo.
Hội nghị bàn giao kết quả nhiệm vụ “Điều tra, khảo sát, đánh giá nguyên nhân lũ lớn, ngập lụt trên hệ thống sông Cầu và đề xuất giải pháp ứng phó, thích ứng”. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Riêng trong giai đoạn 2024-2025, các sông thuộc hệ thống thượng du Thái Bình như sông Cầu, sông Công, sông Cà Lồ, sông Thương đã liên tiếp xuất hiện những đợt lũ lớn mang tính cực đoan, vượt xa giới hạn thiết kế của nhiều công trình phòng chống lũ hiện có.
Nghiên cứu chỉ ra hai nhóm nguyên nhân chính. Về khách quan, mưa lớn cường độ cao, xảy ra dồn dập trong thời gian ngắn, cùng với xu thế thời tiết ngày càng bất thường do biến đổi khí hậu đã làm gia tăng đột biến lưu lượng dòng chảy. Địa hình lưu vực dốc ở thượng nguồn nhưng thấp trũng ở hạ du càng khiến nước tập trung nhanh và khó tiêu thoát.
Trong khi đó, nguyên nhân chủ quan ngày càng rõ rệt. Quá trình đô thị hóa nhanh tại các địa phương như Thái Nguyên, Bắc Ninh khiến diện tích bề mặt bê tông hóa tăng mạnh, làm giảm khả năng thấm nước tự nhiên. Tình trạng lấn chiếm hành lang thoát lũ, thu hẹp dòng chảy, cùng với hệ thống đê điều, hồ chứa chưa theo kịp thực tiễn đã làm gia tăng đáng kể nguy cơ ngập lụt.
Đáng chú ý, đơn vị nghiên cứu nhấn mạnh rằng các tiêu chuẩn thiết kế lũ trước đây không còn hoàn toàn phù hợp với điều kiện hiện nay, cần được rà soát, điều chỉnh để thích ứng với bối cảnh biến đổi khí hậu.
Cần trả lại không gian cho dòng chảy để thoát lũ
Từ kết quả phân tích, nhóm nghiên cứu đề xuất hệ thống giải pháp tổng thể, đồng bộ và liên vùng, kết hợp giữa công trình và phi công trình.
Trong đó, trọng tâm là “trả lại không gian cho dòng chảy”. Các giải pháp ưu tiên gồm: giải phóng các điểm ách tắc, chỉnh trị sông, nạo vét lòng dẫn và mở rộng không gian thoát lũ tự nhiên nhằm tăng khả năng tiêu thoát nước.
Bản đồ cường độ mưa trong 24h lớn nhất trận mưa từ 6-8/10/2025 trên khu vực trung và hạ lưu sông Cầu, trung và hạ lưu sông Thương. Ảnh: Viện Quy hoạch Thủy lợi.
Bên cạnh đó, cần nâng cao năng lực điều tiết của hệ thống hồ chứa bằng cách tối ưu vận hành các hồ hiện có và từng bước xây dựng thêm hồ mới để cắt giảm đỉnh lũ cho hạ du. Hệ thống đê điều cũng cần được củng cố, nâng cấp nhằm đảm bảo an toàn trước cả lũ thiết kế và lũ lịch sử.
Các giải pháp phi công trình cũng giữ vai trò quan trọng, bao gồm nâng cao chất lượng dự báo, cảnh báo sớm; ứng dụng công nghệ viễn thám; quản lý chặt chẽ hành lang thoát lũ; nâng cao nhận thức cộng đồng và phát triển rừng đầu nguồn.
Từ đó, Viện Quy hoạch Thủy lợi kiến nghị Chính phủ sớm ban hành cơ chế điều phối quản lý tổng hợp lưu vực sông, tăng cường phối hợp liên ngành, liên tỉnh; đồng thời ưu tiên nguồn lực cho các dự án tiêu thoát nước, kiểm soát ngập lụt, đặc biệt tại các khu vực đô thị hóa nhanh.
Đối với các địa phương, cần chủ động rà soát quy hoạch gắn với không gian thoát lũ; kiểm soát chặt hoạt động xây dựng ven sông; nâng cao năng lực ứng phó và tăng cường phối hợp liên vùng trong vận hành công trình.
Bài toán liên vùng: Không thể “mạnh ai nấy làm”
Tại Hội nghị, đại diện các địa phương như Thái Nguyên, Bắc Ninh, Hà Nội đều đánh giá cao kết quả nghiên cứu, coi đây là cơ sở quan trọng phục vụ công tác điều hành phòng chống lũ.
Tuy nhiên, các địa phương cũng nhấn mạnh yêu cầu phải có cách tiếp cận liên vùng, thống nhất toàn lưu vực. Nếu triển khai các giải pháp riêng lẻ, đặc biệt là nâng cấp đê hoặc xây dựng công trình ở thượng nguồn, có thể làm gia tăng áp lực thoát lũ cho khu vực hạ du, nhất là Hà Nội.
Các ý kiến cũng đề nghị sớm triển khai các hồ chứa đã được quy hoạch để nâng cao khả năng điều tiết lũ; đồng thời hoàn thiện quy hoạch lưu vực, xác định rõ các thông số thiết kế làm cơ sở pháp lý thống nhất khi triển khai các công trình.
Ông La Đức Dũng khẳng định nghiên cứu là cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ trực tiếp công tác chỉ đạo, điều hành phòng chống lũ của các địa phương trong thời gian tới. Ảnh: Nguyễn Thủy.
Phát biểu tại Hội nghị, ông La Đức Dũng, Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia khẳng định, kết quả của nhiệm vụ không chỉ là một báo cáo nghiên cứu, mà quan trọng hơn là cơ sở khoa học và thực tiễn phục vụ trực tiếp công tác chỉ đạo, điều hành phòng chống lũ của các địa phương trong thời gian tới.
Ông La Đức Dũng nhấn mạnh, việc triển khai các giải pháp đòi hỏi sự vào cuộc đồng bộ, quyết liệt và lâu dài của các bộ, ngành, đặc biệt là các địa phương trên lưu vực.
Tại Hội nghị, Trung tâm đã chính thức bàn giao toàn bộ kết quả nghiên cứu cho các địa phương, đồng thời đề nghị các địa phương chủ động rà soát, cập nhật quy hoạch; ưu tiên triển khai các giải pháp cấp bách và tăng cường phối hợp liên vùng
Ông La Đức Dũng, Tổng Giám đốc Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia bàn giao toàn bộ kết quả nghiên cứu cho các địa phương . Ảnh: Nguyễn Thủy.
Với những kết quả đã được xác lập, bài toán giảm thiểu ngập lụt trên lưu vực sông Cầu - sông Thương đã có lời giải bước đầu. Vấn đề còn lại là tổ chức thực hiện một cách đồng bộ, khoa học và nhất quán để chuyển hóa nghiên cứu thành hiệu quả thực tế.
Ông La Đức Dũng tin tưởng rằng, với sự chỉ đạo của Bộ, sự quyết tâm của các địa phương và sự phối hợp chặt chẽ của các cơ quan, đơn vị, các giải pháp sẽ từng bước phát huy hiệu quả, góp phần giảm thiểu thiệt hại do lũ, bảo đảm an toàn cho người dân và phát triển bền vững lưu vực sông Cầu.
“Trung tâm Quy hoạch và Điều tra tài nguyên nước quốc gia sẽ tiếp tục đồng hành, cung cấp nền tảng khoa học, dữ liệu và hỗ trợ kỹ thuật, góp phần cùng các địa phương hiện thực hóa các giải pháp, góp phần giảm thiểu thiệt hại do lũ, bảo đảm an toàn cho người dân và thúc đẩy phát triển bền vững lưu vực sông Cầu”, Tổng Giám đốc La Đức Dũng khẳng định.
Nguyễn Thủy - Trung Hiếu
nongnghiepmoitruong.vn
